Merzifon Alaca Minare Camii
Arapça olan kitabesine göre1501 yilinda yapilmistir. Tek kubbeli bir mescit olan Alaca Minare Mescidinin plani, son cemaat yeri ile birlikte muntazam bir dikdörtgen meydana getirmektedir.Dis duvarlari moloz tastan yapilmis, kirpi saçaklarla son bulmus, duvarlarda taslar arasi derz yapilmistir. Kuzey cephede beden duvarlarinin uzantisi olan yan duvarlar ile ortada bir payenin tasidigi iki sivri kemer son cemaat yerini meydana getirmektedir. Minaresinde kirmizi tugla malzemesi kullanilmistir.
Şehrin Kuzeyinde ve en yüksek noktasında yaklaşık olarak otuz - kırk dekarlık bir alan üzerinde tesis edilmiş irili ufaklı muhtelif pavyonlardan oluşmuştur. Tapu sicil kaydına göre müessesenin Amerikan Misyoner Cemiyeti tarafından ilk kuruluş tarihi : Eylül 1292, (1876) dır. O zaman göre oldukça büyük ve konforlu bir Hastanesi, modern örgütlü kız ve erkeklere ait Okulu, zengin Kütüphanesi, Müzesi, Eczanesi, Laboratuarı, Marangoz Atölyesi, Sineması ve Rasathanesi vardı. Merzifon Amerikan Kolejinin sıcaklık, basınç ve yağış ölçen Rasathanesinin, 1847 den sonra Anadolu’da kurulan özel Rasatların en ciddilerinden olduğu Milli Eğitim Bakanlığınca yayınlanan «Tanzimat» adlı kitapta belirtilmektedir. Bu Koleje tahsil için Anadolu şehirlerinden başka Balkan Devletleri uyruklu öğrenciler de gelirdi. Birinci Dünya savaşı sırasında siyasî ilişkilerini kesen Amerikalılar, Koleji geçici olarak terk ettiklerinden bir süre (Şifa Yurdu) adiyle askerî hastane olarak kullanıldı. Mütarekeden sonra yöneticileri geri gelerek öğrenimi yine 
sürdürmeye başlamışlardır. Öğretim heyeti arasında kadın ve erkek Türk öğretmenler de bulunuyordu. Harbin henüz kesin bir barışa bağlanmadığı, mütarekenin bu karışık günlerinde Rum öğrenciler Pontus Kulübü adıyla gizli bir cemiyet (Dernek) kurulduğu, Türk öğrencilerinden birkaç uyanık genç ve bir kadın tarafından Hükümete ihbar edilmesi üzerine Amasya’daki Merkez Ordusu Komutanı’nın emriyle 28 Şubat 1337 (1921) de âni baskınla aramalar yapılmış ve Pontusculuk Teşkilâtına (örgütüne) ait birçok gizli ve zararlı belgeler elde edilmiştir. Bu cemiyetin, öğrenci veya öğretmen adı altında Koleje sokulmuş bulunan ve çoğu Samsun, Bafra yörelerinden olan Rumlar tarafından kurulduğu ve merkezinin yabancı Devletlere kadar uzandığı anlaşılmış ve zamanında yakalandıklarından atılımları yarım kalmıştır.
Şair Ziya Paşa Amasya’da mutasarrıf iken Medresenin üzerine büyük bir Saat Kulesi kurdurmuştur. (H. 1282, M. 1866) Ziya Paşa’nın bu Saat Kulesi için şöyle bir tarihi vardır:
Kara Mustafa Pasa külliyesine ait binalardandır. Osmanlı şehir içi hanlarının tipik bir örneğidir.İnşa kitabesi bulunmadığından yapının kesin yapılış tarihi bilinmemektedir. Vakfiye kayıtlarındaki bilgiler, plan ve mimari özellikleri yapının 17. yüzyılın üçüncü çeyreğinde inşa edilmiş olabileceğini göstermektedir.Hanın yapımında büyük ölçüde düzgün kesilmiş taşlar kullanılmıştır.Tek avlulu, kısmen üç katlı ve kuzey-güney doğrultusunda dikdörtgen planlıdır. Odalarda ocak ve nişler yer almaktadır.Kapıları basık kemerli, pencereleri dikdörtgen formludur.
Hanin mevcut durumuna bakıldığında, restorasyon konusunda bu güne kadar herhangi bir müdahalede bulunulmadığı dikkat çekmektedir. Merzifon Taş Han’ın gerek plan, gerekse mimari konstrüksiyonu açısından Osmanlı hanları içerisinde çok önemli ve ayrı bir yere sahip olduğu söylenebilir. Ancak böylesine önemli bir yapının bu günkü durumu ne yazık ki bu değeri gölgelemektedir. Eğer gerekli önlemler alınmazsa yapıyı çok tehlikeli tahribatlar beklemektedir.
Merzifon’un en büyük camisi olan Kara Mustafa Paşa Camini, Paşa’nın Rikâb-ı Hümâyun kaymakamlığı sırasında yaptırmıştır. Kitabesine göre 1666 yılında yaptırdığı anlaşılmaktadır.Tamamı dikdörtgen planda olan esas ibadet mekanı iki kısımdan müteşekkil olup, tek kubbeli olan esas kısma, kuzeyde kubbe ağırlığı, üç kemer ve iki paye üzerine bindirilmiş, böylece kuzey duvarı geriye alınarak mekan boyuna olarak genişletilmiştir. Dıştan tamamen kesme tastan yapılmış beden duvarlarının üzerinde büyük sekizgen kasnağın dört kösesinde gene sekizgen ve kule seklinde dört küçük kubbe esas kubbenin etrafını süslemektedir.
1930 yılında Merzifon’a uğrayan ve yapıyı inceleyen Gabriel’in çizdiği planda; gerek son cemaat yeri, gerek iç mekandaki bazı elemanların yerleri ve pencere sövelerinin çiziminde bazı farklılıklar vardır. Bu da yapının 1952 Vakıflar Genel Müdürlüğü onarımlarında bazı değişikliklere uğradığını gösterir. Caminin mihrabı ve minberi çok sade bir tarzda yapılmış iken, 1997 yılı yaz aylarında yapılan onarım esnasında bilinçsizce yapılan değişiklikler sonucu minber tamamen değiştirilmiş, mihrap ise büyük oranda tarihi özelliğini kaybetmiştir. Bu değişiklikler esnasında cami iç mekan elemanları ve süslemeler açısından orijinal durumunu nerdeyse tamamen kaybetmiş ve modern bir havaya bürünmüştür.
Caminin en önemli özellikleri arasında yer alan avlusundaki şadırvandır.Şadırvanın üzeri içten bağdadî tarzda kubbe, dıştan kursun kaplı, sivri pramidal bir külahla örtülüdür.Şadırvan külahı içerisinde yer alan ve (1292 hicri) 1875 miladi tarihte Zileli Emin tarafından yapılmış olan manzara resimleri “Geç Dönem Osmanlı Resim Sanatı’nın seçkin örneklerindendir.Bütün şadırvanı boydan boya çeşitli resimler kapladığından buna panorama demek daha doğrudur. Bu panoramada İstanbul’un basta minareleri, sonra sarayları, köşkleri, kışlaları, bostan dolapları, top arabaları, değirmenleri, köprüler, vazolar ..(gibi bir çok obje) yer alır
Sultaniye Medresesinin yanında olmasından dolayı halk tarafından Medrese Önü Camii diye söylenegelmektedir. Fatih’in babası İkinci Sultan Murat Han tarafından yaptırılmıştır. Merzifon’un en büyük camilerindendir. Uzun yıllar askerî depo olarak kullanılmıştır. Sonraları halk tarafından esaslı onarım yapılmıştır.Uzunca bir dikdörtgen plan teskil eden caminin üzerini ahsap tavanli kiremitli bir çati örtmektedir.Caminin biri kuzeyde, digerleri dogu ve batida olmak üzere üç kapisi bulunmaktadir ki bunlardan dogu kenardaki kapinin kanatlari ahsap oymaciligi bakimindan oldukça güzeldir. Bu kapinin 1904 yangininda yok olan Ulu Camiye ait oldugu ve yangindan kurtarilarak buraya takildigi söylenmektedir.Caminin bütün tavani, Merzifon’daki diger ahsap tavanli camilerde oldugu gibi asi boyalari ile nakisli iken yapilan tamirlerde tavan degistirildiginden sadece eski kirisler üzerinde pek az nakis kalmistir. Mihrabin bütün etrafini biri dar, digeri genis iki kitabe bordürü çevirmektedir ki, bunlar Ayet-el- Kürsî’dir. Kitabesinin Arapçadan tercümesi : (Bu Cami Sultan Mehmed’in oğlu büyük Sultan Murat Han’ın emriyle yapılmıştır. Allah Mülkünü baki kılsın. (Sene: 830, M. 1420).
Amasya tarihine göre dersler H. 126 da tatile uğramıştır. Eskiden dershane olan hücrelerden bir kısmı bazı resmî dairelerin evrak mahzeni olarak kullanılmaktadır. Son zamanlarda bakımsızlıktan çok harap ve acınacak bir duruma gelmiş iken Belediye Reisi Kâşif Mercan’ın unutulmaz yardımıyla esaslı şekilde restore edilmiş ve bir de kitaplık tesis olunmuştur. Selçuk mimarisinin çok sanatkârane bir eseri olan kabartma yazı ve nakışlı cümle kapısı da Ankara’daki Etnografya Müzesine kaldırılmıştır.
