Merzifon Kara Mustafa Paşa Camii
Merzifon’un en büyük camisi olan Kara Mustafa Paşa Camini, Paşa’nın Rikâb-ı Hümâyun kaymakamlığı sırasında yaptırmıştır. Kitabesine göre 1666 yılında yaptırdığı anlaşılmaktadır.Tamamı dikdörtgen planda olan esas ibadet mekanı iki kısımdan müteşekkil olup, tek kubbeli olan esas kısma, kuzeyde kubbe ağırlığı, üç kemer ve iki paye üzerine bindirilmiş, böylece kuzey duvarı geriye alınarak mekan boyuna olarak genişletilmiştir. Dıştan tamamen kesme tastan yapılmış beden duvarlarının üzerinde büyük sekizgen kasnağın dört kösesinde gene sekizgen ve kule seklinde dört küçük kubbe esas kubbenin etrafını süslemektedir.
1930 yılında Merzifon’a uğrayan ve yapıyı inceleyen Gabriel’in çizdiği planda; gerek son cemaat yeri, gerek iç mekandaki bazı elemanların yerleri ve pencere sövelerinin çiziminde bazı farklılıklar vardır. Bu da yapının 1952 Vakıflar Genel Müdürlüğü onarımlarında bazı değişikliklere uğradığını gösterir. Caminin mihrabı ve minberi çok sade bir tarzda yapılmış iken, 1997 yılı yaz aylarında yapılan onarım esnasında bilinçsizce yapılan değişiklikler sonucu minber tamamen değiştirilmiş, mihrap ise büyük oranda tarihi özelliğini kaybetmiştir. Bu değişiklikler esnasında cami iç mekan elemanları ve süslemeler açısından orijinal durumunu nerdeyse tamamen kaybetmiş ve modern bir havaya bürünmüştür.
Caminin en önemli özellikleri arasında yer alan avlusundaki şadırvandır.Şadırvanın üzeri içten bağdadî tarzda kubbe, dıştan kursun kaplı, sivri pramidal bir külahla örtülüdür.Şadırvan külahı içerisinde yer alan ve (1292 hicri) 1875 miladi tarihte Zileli Emin tarafından yapılmış olan manzara resimleri “Geç Dönem Osmanlı Resim Sanatı’nın seçkin örneklerindendir.Bütün şadırvanı boydan boya çeşitli resimler kapladığından buna panorama demek daha doğrudur. Bu panoramada İstanbul’un basta minareleri, sonra sarayları, köşkleri, kışlaları, bostan dolapları, top arabaları, değirmenleri, köprüler, vazolar ..(gibi bir çok obje) yer alır
Paşa Camii 2005 yılının ilk aylarında başlayan restorasyon çalışmasıyla bir kere daha onarımdan geçirilmiştir. Aslına uygun bir tarzda restore edilmesine gayret gösterilen caminin minaresi yeni baştan yapılmıştır.